culture

Сvvлийн жилvvдэд Монголын тvvх, эрт дээр vеэс энд амьдарч ирсэн ард тvмнvvдийн соёлын єв, зан заншил, хэлэнд зориулсан шинжлэх ухааны утга зохиол эрчимтэй єсч байна. Нэгэн томоохон хотоос ч бага хvн амтай энэхvv орны тvvхийг дэлхийн шинжлэх ухаан сонирхож байгаа нь хэмжээ
далайцаараа зvйрлэшгvй их бєгєєд энэ нь олон учир шалтгаантай холбоотой. Нэгдvгээрт, Хvмvvсийн тогтвортой нийтлэг vvсэн хєгжих эх болсон Монголын тvvх нь єєрийн уг vндсээрээ эрт vетэй холбогдож, тvvнээс хойш ойрын болон холын хєршvvдийнхээ хувь заяанд нєлєєлсєн vр дагаврыг бий болгосон vйл явдлуудаар дvvрэн байдаг юм. Янз бvрийн цаг хугацаанд, янз, бvрийн хэлээр туурьвисан Монголын бичгийн дурсгалуудад зєвхєн єєрийн тvvхийг тєдийгvй, бусад олон ард тvмэн, улс гvрний тvvхийг єгvvлсэн байдаг.
Нєгєє талаас Европ болон Азийн олон орны эртний болон дундад зууны сурвалжуудад Монголын тухай, эндээс ирэгсдийн тухай багагvй дурдатгал байдаг. Жишээлбэл, Хятадын тvvх хоёр мянган жилийн турш Монголд юу болсон, энэ нь Хятадад яаж нєлєєлсєн тухай мэдээнvvдээр дvvрэн байдаг. Эдvгээ хэдэн арав зуун сая, тэр ч бvv хэл тэрбум хvн амьдран сууж буй эдгээр орнуудын заримынх нь хувьд дурдан буй vйл явдлууд нь тэдгээрийн єєрийнх нь тvvхээс илvv урт хугацааны vйл явц байх нь нэн элбэг. Ийм учраас орчин vеийн судлаачид энэхvv орныг сонирхож буй явдал нь Дэлхийн онгон цэвэр нэг буланг танин мэдэх жирийн сонирхлоос даван гардаг ба бодитойгоор бол бусад орон, дэлхийн тvvхийн амьдралд Монголын эзлэх байр суурийг ойлгон мэдэх зайлшгvй нєхцєлтэй холбоотой байдаг. Хоёрдугаарт, саяхан єнгєрсєн XX зуунд Монгол нь тvvхэн замын бэлчир дээр дахин гарч, дэлхийн улс тєрийн газрын зургийн хил хязгаарын єєрчлєлтєд нєлєєтэйгээ харуулж эхлэв.
Манж болон Оросын эзэнт гvрнvvд унасан, Японы тvрэмгийлэл ба ялагдал, "тємєр хєшгийг" татсан ба нээсэн, Зєвлєлт Хятадын коммунист холбоо задарсан, дараа нь ЗХУ - ын болон барууны vнэт зvйлс идэвхитэй нэвтэрсэн зэрэг нь соёл иргэншлийн болон геополитикийн янз бvрийн vнэлэмжvvдийг агуулагчдын ашиг сонирхол тухай бvрдээ шинэ эрч хvчээр мєргєлдєх, холилдоход хvргэж байна. XXI зуунд орсон одоо vед ч гэсэн Монгол нь эртний, дундад зууны болон XX зууны эхэн vед хэдхэдэн удаа давтагдсаны адилаар томоохон хєршvvдийн нємєр нєєлгєєс гарч байна. 1980 - 1990 - ээд оны зааг vеэс эхлэн Монгол нь тvvхчид болон олон улс судлаачдын анхаарлыг тvvхэн vйл явцын идэвхитэй бєгєєд бие даасан субъектын хувиар тэтах болсон бєгєєд Монголын сонголтоос олон судлаачдын Heartland буюу "дэлхийн зvрх" гэж тодорхойлдог бvс нутаг дахь геополитикийн нєхцєл байдал багагvй хэмжээгээр хамаарах юм.
Гуравдугаарт, Монгол нь Буддын ертєнцєд онцгой байр суурь эзэлдэг гэсэн баримт нь хэний ч эргэлзээг тєрvvлдэггvй. Тvvхэн жам ёсоор Монгол нь Тувдийн хилийн залгаа нутгуудын чанад дахь энэхvv шашны хойт салаа мєчир тархах гол тvшиц газар буюу буддизмын євєрмєц маягийн “Гуравдагч Рим" болсон байна. Ийм ч учраас тєр, шашны харилцаа энд бvрэн илэрдэг ба Монгол нь нийгэм ба засаглалын бvхий л системд нь буддизмын гэлэгвагийн сургууль хуваарьгуй ноёрхсон тvvхэн vе бvхий дэлхийн цорын ганц бие даасан улс болсон нь тохиолдлын хэрэг биш.Тvvнээс гадна "тэнхлэгийн vеэс" Монголын эзэнт гvрэн хvртэлх илvv алс vеvд дэх монголын тvшиц газрын ролийг тодорхойлохгvйгээр буддизмын дэлхийн шашны хувьд тархсан тvvх нь бvрэн биш болно. Энэ тvvх нь буддизмын дэг жаягт орон нутгийн бvтээлч чанараар баяжуулсан тєрийн зарчим,бєє мєргєлийн vлдэгдэл, домог, туульс, зан vйл, ёс заншил, ёс суртахууны болон эрхийн хэм хэмжээ зэргийг судлахгvй юм бол бас л бvрэн биш болно. Ийм учраас Монгол болон тvvний соёл, урлагийн дурсгалууд, бичмэл сурвалжууд, шашин ба тєрийн (тvvний дотор коммунист) шатлалын албан ёсны баримт бичгvvд зэрэг нь дэлхийн шашны тvvх, юуны ємнє буддизм болон тvvний vндсэн салаа мєчрийн тvvхийг сонирхогч хэн бvхний сонирхлыг асар ихээр татдаг.
Дєрєвдvгээрт, Монгол нь энэ утгаар ч гэсэн, бодит байдлаар ч гэсэн эрс ялгарлын орон мєн. Монгол нь vнэхээр хачин гайхалтай, олон юмтай адил байхын хамт тэдгээрээс, эн тvvний дотор тvvний том хєршvvд, дэлхийн єнцєг нь булангуудаас тэс єєр байдаг. Энэ чанар нь зєвхєн газар зvй, байгаль, уур амьсгал, нєєц баялгийг хамардаггvй (улсын нь хил нь далайгаас хамгийн их алслагдсан дэлхий дээрх " цорын ганц улс, дэлхийн газар зvйн бvс, ус хагалбарын болон хоног, улирал, жилийн цаг агаарын хэлбэлзлийн зарим дээд заагийн ємнєд, умард, дорно, єрнийн хилvvд авсаархан орон зайд хосолсон, нэг хvнд ногдох зарим чухал баялгийн нєєцєєр дэлхийд томд орох г. м.).
Монгол нь маш євєрмєц, юуны ємнє єнгєрсєн vеvд дэх тvvний тєвд янз бvрийн хэл, угсаатан, хот, тєрийн болон соёлын систем, аж ахуйн суурь хэвшлvvд сvлэлдэн оршиж байсан ба одоо ч гэсэн энд тєрт ёс, хотын соёл, нийгмийн эдийн засгийн бvх амьдрал нь газар тариаланд биш, нvvдлийн мал аж ахуйд суурилдаг. Монголын бvх тvvх, тvvний эзэнт гvрэн, хотод нvvдлийн нийгмийн уламжлал нэвт шингэсэн ба энд газар тариалан зєвхєн хааяа нэг л мэдэгдэм vvрэг гvйцэтгэж байсан.
Сансраас харахад ч энэхvv орны малчны заяагаар бvтсэн газар нутаг нь Орос болон Хятадын аж vйлдвэрийн хувьд эзэмшчихсэн хилийн бvсvvдийн дэргэд хурц толбо мэт харагддаг. Ийм эрс ялгарал нь газар зvй, экологи, эдийн засагч, социологич, угсаатан судлаач, нvvдэлчдийг судлаачид зэрэг янз бvрийн салбарын судлаачдын анхаарлын татахгvй байж чаддаггvй. Єєрийн хvрээлэн буй орнуудаас эрс ялгагдах геополитикийн байршил, эдийн засаг, нмйгмийнх нь хєгжлийн євєрмєц асуудлууд, тvvний экологи болон нєєц баялагт янз бvрийн орны удирдагчид, засгийн газрын байгууллагууд, олон улсын санхvvгийн болон хvмvvнлэгийн байгууллагууд, vндэстэн дамжсан корпорацуудын харц тєвлєрєєд байна.
Тавдугаарт, Монголыг эдvгээ сонирхох болсон нь энэхvv орон хэт удаан хугацаанд барууны судлаачид єргєн нэвтрэх явдлаас хаалттай байсан нєхцєл байдлаар идэвхижиж байна. XX зууны тvvхийн хувьд гэвэл тvvнд хамаарах олон чухал баримт бичгvvд зєвлєлтийн болон монголын судлаачдаас ч хvртэп хаалттай байсан юм. Тэдний хувьд коммунист ертєнцийн хvрээнээс хальсан олон бvтээлvvд хаалттай байлаа. Сvvлийн арваад жилд л хил хязгаар, олон хаалттай архивууд нээгдсэнээр алдсанаа нєхєх, Орос, Монгол, Барууны эрдэмтэд тvvхийн "цагаан толбыг" єргєн хоршиж судлах боломж бий боллоо.
Архивын нууцлагдсан баримт бичгvvдээс тухайлан зєвлєлт -хятадын коммунист эвслийн vvсэл, хєгжил, нуралт, єєрийнх нь дотоод эх vvсвэр илт ажиглагдах монголын коммунизмын онцлон шинжvvд зэргийн онцгой байр суурь зэргийг тодорхойлж болох байна. Тухайн цаг vед Монголын эзэнт гvрнээс шинэчлэгдсэн монгол, хятад, ислам болон оросын нийтлэгvvд "хагаран гарсны" нэгэн адилаар єнєє vед коммунист vзэл суртлаар нэгдсэн тэрхvv орон зайнаас Хамтын нийгэмлэгийн орнууд, Монгол, Хятад улсууд бvхий шинэ Орос орон гарч ирж байна.
XX зууны "цагаан толбыг" эцэслэн арилгах нь эрт хэрэг авч чухамхvv тэдгээрийг хариултад коммунист єнгєрсний олон оньсого нуугдан буй монголын тvvхийн дотоод сэдэл, утга учир, хєдєлгєгч хvчний тухай тулгуур асуудлууд байгаа болно. Янз бvрийн улс орнуудад, Монголын тухай утга зохиолын хvчирхэг урсгал бий болсны vндсэн шалтгаанууд нь ерєнхийдєє ийм байгаа юм. Ийм цєєн хvн амтай мєртлєє соёл, тvvхийнх нь талаар тийм их бичсэн єєр улс орныг хайх нь хэцvv гэсэн баримт нь л дэлхий болон дэлхийн тvvхэн дэх Монголын байр суурийг судлахын ач холбогдлыг харуулж байна.
Энэ асуудлыг судлагч тvvхчдийн янз бvрийн хандлагуудын дотроос миний бодлоор хамгийн хэтийн тєлєвтэй нь соёл иргэншлийн хандлага болно. Дэлхийн тvvхэн дэх Монголын зам нь vнэхээрийн урт, хурц, онцлог бєгєєд тvvнийг тусгай, бие даасан соёл иргэншлийн эх орон гэж хvлээн зєвшєєрєхийг улам их шаардаж байгаа мэт олон ард тvмний хувь заяанд гvн гvнзгий ул мєрєє vлдээжээ. Гэвч єнєєдєр нарийн мэргэжлийн тvvхч судлаачид (юуны ємнє хятад, тєвд, зєвлєлт, монгол судлаачид) Монголыг тvvний хvрээллийн эрс ялгарлын суурь дэвсгэр дээр тусгайлан судлахыг хvлээн зєвшєєрч байхад тvгээмэл тvvхийн онолчид тvvний бие даасан нийгэм, соёлын нийтлэгийн євєрмєц байдлыг бvр мєсєн vгvйсгэх нэн зєрчилтэй нєхцєл байдал бий болоод байна. Ийм байдал нь Монголыг дэлхийн хамтын нийгэмлэгийн гишvvн байдлаар авч vзэх тvvх судлалын уламжлал
байхгvйгээс болсон юм. Тvvхийн олон онолчдын хувьд Монгол нь соёл иргэншил гэдэг ойлголтод оруулдаг уг утга санааны эерэг ямар нэг зvйл мэт, сайндаа л гэхэд соёл иргэншлийн, урсгал нэвтрэх идэвхигvй объект мэт байдаг. Энэ vзэл бодол оросын сэтгэгч, орчин vеийн соёл иргэншлийн онолыг vндэслэгч, "Орос ба Еврол" хэмээх алдартай номыг зохиогч Н. Я. Данилевскийн (1822-1885) "тvvх-соёлын хэв шинжийн" концепцид аль хэдийн байдаг. Н. Я. Данилевскийн байр суурийг базаж, орчин vсжvvлсэн, єєрєєр хэлбэл бvтээлчээр баяжуулсан хэлбэрээр америкийн нэрт социологич, тvvхийн онолч, хилийн чанад дахь оросын тєлєлєгч П.А.Сорокин ( 1889 - 1968 ): "Цєєн тооны ард тvмэн л агуу их соёл иргэншил бvтээж "соёл-тvvхийн хэв маяг" болж чадна" гэж єгvvлсэн байдаг.
Данилевский энэ агуулгаар бvх ард тvмнvvдийг гурван хувилбарт хуваан : 1/ соёл -тvvхийн агуу их хэв маягуудыг бий болгосон тvvхийг эсрэгээр бvтээгчид, 21 єєрєє соёл иргэншлийг бvтээдэггvй, гэхдээ ганхсан соёл иргэншлийн мєхєлд "бурхны ташуур" байдлаар нєлєєлєн тэдгээрийн vлдэгдлийг шvvрдэж, анхдагч бvдvvлэг заваан байдалд оруулан тvvхийн тавцангаас арилдаг хvн, монгол,тvрэг зэрэг тvvхийг сєрєгєєр бvтээгчид, 3/ бvтээл оюун санаа нь ямар нэг шалтгаанаар эртний vедээ зогссон, гэхдээ бvтээлч ард тvмэн соёл иргэншлээ баяжуулахад ашиглах угсаатны материал болж єгдєг ард тvмэн, ястан гэж vзсэн байдаг. Энэ бvдvvвчээр бол Монголын тvрэмгий єнгєрсєн vе нь хоёрдугаар хувилбарт, харин энэ орон гаднын дарамтын объект болбол гуравдугаар хувилбарт хамаарахыг анзаарах нь хэцvv биш юм...

IB-1     B. Munkhtuul

Сvvлийн жилvvдэд Монголын тvvх, эрт дээр vеэс энд амьдарч ирсэн ард тvмнvvдийн соёлын єв, зан заншил, хэлэнд зориулсан шинжлэх ухааны утга зохиол эрчимтэй єсч байна. Нэгэн томоохон хотоос ч бага хvн амтай энэхvv орны тvvхийг дэлхийн шинжлэх ухаан сонирхож байгаа нь хэмжээ
далайцаараа зvйрлэшгvй их бєгєєд энэ нь олон учир шалтгаантай холбоотой. Нэгдvгээрт, Хvмvvсийн тогтвортой нийтлэг vvсэн хєгжих эх болсон Монголын тvvх нь єєрийн уг vндсээрээ эрт vетэй холбогдож, тvvнээс хойш ойрын болон холын хєршvvдийнхээ хувь заяанд нєлєєлсєн vр дагаврыг бий болгосон vйл явдлуудаар дvvрэн байдаг юм. Янз бvрийн цаг хугацаанд, янз, бvрийн хэлээр туурьвисан Монголын бичгийн дурсгалуудад зєвхєн єєрийн тvvхийг тєдийгvй, бусад олон ард тvмэн, улс гvрний тvvхийг єгvvлсэн байдаг.
Нєгєє талаас Европ болон Азийн олон орны эртний болон дундад зууны сурвалжуудад Монголын тухай, эндээс ирэгсдийн тухай багагvй дурдатгал байдаг. Жишээлбэл, Хятадын тvvх хоёр мянган жилийн турш Монголд юу болсон, энэ нь Хятадад яаж нєлєєлсєн тухай мэдээнvvдээр дvvрэн байдаг. Эдvгээ хэдэн арав зуун сая, тэр ч бvv хэл тэрбум хvн амьдран сууж буй эдгээр орнуудын заримынх нь хувьд дурдан буй vйл явдлууд нь тэдгээрийн єєрийнх нь тvvхээс илvv урт хугацааны vйл явц байх нь нэн элбэг. Ийм учраас орчин vеийн судлаачид энэхvv орныг сонирхож буй явдал нь Дэлхийн онгон цэвэр нэг буланг танин мэдэх жирийн сонирхлоос даван гардаг ба бодитойгоор бол бусад орон, дэлхийн тvvхийн амьдралд Монголын эзлэх байр суурийг ойлгон мэдэх зайлшгvй нєхцєлтэй холбоотой байдаг. Хоёрдугаарт, саяхан єнгєрсєн XX зуунд Монгол нь тvvхэн замын бэлчир дээр дахин гарч, дэлхийн улс тєрийн газрын зургийн хил хязгаарын єєрчлєлтєд нєлєєтэйгээ харуулж эхлэв.
Манж болон Оросын эзэнт гvрнvvд унасан, Японы тvрэмгийлэл ба ялагдал, "тємєр хєшгийг" татсан ба нээсэн, Зєвлєлт Хятадын коммунист холбоо задарсан, дараа нь ЗХУ - ын болон барууны vнэт зvйлс идэвхитэй нэвтэрсэн зэрэг нь соёл иргэншлийн болон геополитикийн янз бvрийн vнэлэмжvvдийг агуулагчдын ашиг сонирхол тухай бvрдээ шинэ эрч хvчээр мєргєлдєх, холилдоход хvргэж байна. XXI зуунд орсон одоо vед ч гэсэн Монгол нь эртний, дундад зууны болон XX зууны эхэн vед хэдхэдэн удаа давтагдсаны адилаар томоохон хєршvvдийн нємєр нєєлгєєс гарч байна. 1980 - 1990 - ээд оны зааг vеэс эхлэн Монгол нь тvvхчид болон олон улс судлаачдын анхаарлыг тvvхэн vйл явцын идэвхитэй бєгєєд бие даасан субъектын хувиар тэтах болсон бєгєєд Монголын сонголтоос олон судлаачдын Heartland буюу "дэлхийн зvрх" гэж тодорхойлдог бvс нутаг дахь геополитикийн нєхцєл байдал багагvй хэмжээгээр хамаарах юм.
Гуравдугаарт, Монгол нь Буддын ертєнцєд онцгой байр суурь эзэлдэг гэсэн баримт нь хэний ч эргэлзээг тєрvvлдэггvй. Тvvхэн жам ёсоор Монгол нь Тувдийн хилийн залгаа нутгуудын чанад дахь энэхvv шашны хойт салаа мєчир тархах гол тvшиц газар буюу буддизмын євєрмєц маягийн “Гуравдагч Рим" болсон байна. Ийм ч учраас тєр, шашны харилцаа энд бvрэн илэрдэг ба Монгол нь нийгэм ба засаглалын бvхий л системд нь буддизмын гэлэгвагийн сургууль хуваарьгуй ноёрхсон тvvхэн vе бvхий дэлхийн цорын ганц бие даасан улс болсон нь тохиолдлын хэрэг биш.Тvvнээс гадна "тэнхлэгийн vеэс" Монголын эзэнт гvрэн хvртэлх илvv алс vеvд дэх монголын тvшиц газрын ролийг тодорхойлохгvйгээр буддизмын дэлхийн шашны хувьд тархсан тvvх нь бvрэн биш болно. Энэ тvvх нь буддизмын дэг жаягт орон нутгийн бvтээлч чанараар баяжуулсан тєрийн зарчим,бєє мєргєлийн vлдэгдэл, домог, туульс, зан vйл, ёс заншил, ёс суртахууны болон эрхийн хэм хэмжээ зэргийг судлахгvй юм бол бас л бvрэн биш болно. Ийм учраас Монгол болон тvvний соёл, урлагийн дурсгалууд, бичмэл сурвалжууд, шашин ба тєрийн (тvvний дотор коммунист) шатлалын албан ёсны баримт бичгvvд зэрэг нь дэлхийн шашны тvvх, юуны ємнє буддизм болон тvvний vндсэн салаа мєчрийн тvvхийг сонирхогч хэн бvхний сонирхлыг асар ихээр татдаг.
Дєрєвдvгээрт, Монгол нь энэ утгаар ч гэсэн, бодит байдлаар ч гэсэн эрс ялгарлын орон мєн. Монгол нь vнэхээр хачин гайхалтай, олон юмтай адил байхын хамт тэдгээрээс, эн тvvний дотор тvvний том хєршvvд, дэлхийн єнцєг нь булангуудаас тэс єєр байдаг. Энэ чанар нь зєвхєн газар зvй, байгаль, уур амьсгал, нєєц баялгийг хамардаггvй (улсын нь хил нь далайгаас хамгийн их алслагдсан дэлхий дээрх " цорын ганц улс, дэлхийн газар зvйн бvс, ус хагалбарын болон хоног, улирал, жилийн цаг агаарын хэлбэлзлийн зарим дээд заагийн ємнєд, умард, дорно, єрнийн хилvvд авсаархан орон зайд хосолсон, нэг хvнд ногдох зарим чухал баялгийн нєєцєєр дэлхийд томд орох г. м.).
Монгол нь маш євєрмєц, юуны ємнє єнгєрсєн vеvд дэх тvvний тєвд янз бvрийн хэл, угсаатан, хот, тєрийн болон соёлын систем, аж ахуйн суурь хэвшлvvд сvлэлдэн оршиж байсан ба одоо ч гэсэн энд тєрт ёс, хотын соёл, нийгмийн эдийн засгийн бvх амьдрал нь газар тариаланд биш, нvvдлийн мал аж ахуйд суурилдаг. Монголын бvх тvvх, тvvний эзэнт гvрэн, хотод нvvдлийн нийгмийн уламжлал нэвт шингэсэн ба энд газар тариалан зєвхєн хааяа нэг л мэдэгдэм vvрэг гvйцэтгэж байсан.
Сансраас харахад ч энэхvv орны малчны заяагаар бvтсэн газар нутаг нь Орос болон Хятадын аж vйлдвэрийн хувьд эзэмшчихсэн хилийн бvсvvдийн дэргэд хурц толбо мэт харагддаг. Ийм эрс ялгарал нь газар зvй, экологи, эдийн засагч, социологич, угсаатан судлаач, нvvдэлчдийг судлаачид зэрэг янз бvрийн салбарын судлаачдын анхаарлын татахгvй байж чаддаггvй. Єєрийн хvрээлэн буй орнуудаас эрс ялгагдах геополитикийн байршил, эдийн засаг, нмйгмийнх нь хєгжлийн євєрмєц асуудлууд, тvvний экологи болон нєєц баялагт янз бvрийн орны удирдагчид, засгийн газрын байгууллагууд, олон улсын санхvvгийн болон хvмvvнлэгийн байгууллагууд, vндэстэн дамжсан корпорацуудын харц тєвлєрєєд байна.
Тавдугаарт, Монголыг эдvгээ сонирхох болсон нь энэхvv орон хэт удаан хугацаанд барууны судлаачид єргєн нэвтрэх явдлаас хаалттай байсан нєхцєл байдлаар идэвхижиж байна. XX зууны тvvхийн хувьд гэвэл тvvнд хамаарах олон чухал баримт бичгvvд зєвлєлтийн болон монголын судлаачдаас ч хvртэп хаалттай байсан юм. Тэдний хувьд коммунист ертєнцийн хvрээнээс хальсан олон бvтээлvvд хаалттай байлаа. Сvvлийн арваад жилд л хил хязгаар, олон хаалттай архивууд нээгдсэнээр алдсанаа нєхєх, Орос, Монгол, Барууны эрдэмтэд тvvхийн "цагаан толбыг" єргєн хоршиж судлах боломж бий боллоо.
Архивын нууцлагдсан баримт бичгvvдээс тухайлан зєвлєлт -хятадын коммунист эвслийн vvсэл, хєгжил, нуралт, єєрийнх нь дотоод эх vvсвэр илт ажиглагдах монголын коммунизмын онцлон шинжvvд зэргийн онцгой байр суурь зэргийг тодорхойлж болох байна. Тухайн цаг vед Монголын эзэнт гvрнээс шинэчлэгдсэн монгол, хятад, ислам болон оросын нийтлэгvvд "хагаран гарсны" нэгэн адилаар єнєє vед коммунист vзэл суртлаар нэгдсэн тэрхvv орон зайнаас Хамтын нийгэмлэгийн орнууд, Монгол, Хятад улсууд бvхий шинэ Орос орон гарч ирж байна.
XX зууны "цагаан толбыг" эцэслэн арилгах нь эрт хэрэг авч чухамхvv тэдгээрийг хариултад коммунист єнгєрсний олон оньсого нуугдан буй монголын тvvхийн дотоод сэдэл, утга учир, хєдєлгєгч хvчний тухай тулгуур асуудлууд байгаа болно. Янз бvрийн улс орнуудад, Монголын тухай утга зохиолын хvчирхэг урсгал бий болсны vндсэн шалтгаанууд нь ерєнхийдєє ийм байгаа юм. Ийм цєєн хvн амтай мєртлєє соёл, тvvхийнх нь талаар тийм их бичсэн єєр улс орныг хайх нь хэцvv гэсэн баримт нь л дэлхий болон дэлхийн тvvхэн дэх Монголын байр суурийг судлахын ач холбогдлыг харуулж байна.
Энэ асуудлыг судлагч тvvхчдийн янз бvрийн хандлагуудын дотроос миний бодлоор хамгийн хэтийн тєлєвтэй нь соёл иргэншлийн хандлага болно. Дэлхийн тvvхэн дэх Монголын зам нь vнэхээрийн урт, хурц, онцлог бєгєєд тvvнийг тусгай, бие даасан соёл иргэншлийн эх орон гэж хvлээн зєвшєєрєхийг улам их шаардаж байгаа мэт олон ард тvмний хувь заяанд гvн гvнзгий ул мєрєє vлдээжээ. Гэвч єнєєдєр нарийн мэргэжлийн тvvхч судлаачид (юуны ємнє хятад, тєвд, зєвлєлт, монгол судлаачид) Монголыг тvvний хvрээллийн эрс ялгарлын суурь дэвсгэр дээр тусгайлан судлахыг хvлээн зєвшєєрч байхад тvгээмэл тvvхийн онолчид тvvний бие даасан нийгэм, соёлын нийтлэгийн євєрмєц байдлыг бvр мєсєн vгvйсгэх нэн зєрчилтэй нєхцєл байдал бий болоод байна. Ийм байдал нь Монголыг дэлхийн хамтын нийгэмлэгийн гишvvн байдлаар авч vзэх тvvх судлалын уламжлал
байхгvйгээс болсон юм. Тvvхийн олон онолчдын хувьд Монгол нь соёл иргэншил гэдэг ойлголтод оруулдаг уг утга санааны эерэг ямар нэг зvйл мэт, сайндаа л гэхэд соёл иргэншлийн, урсгал нэвтрэх идэвхигvй объект мэт байдаг. Энэ vзэл бодол оросын сэтгэгч, орчин vеийн соёл иргэншлийн онолыг vндэслэгч, "Орос ба Еврол" хэмээх алдартай номыг зохиогч Н. Я. Данилевскийн (1822-1885) "тvvх-соёлын хэв шинжийн" концепцид аль хэдийн байдаг. Н. Я. Данилевскийн байр суурийг базаж, орчин vсжvvлсэн, єєрєєр хэлбэл бvтээлчээр баяжуулсан хэлбэрээр америкийн нэрт социологич, тvvхийн онолч, хилийн чанад дахь оросын тєлєлєгч П.А.Сорокин ( 1889 - 1968 ): "Цєєн тооны ард тvмэн л агуу их соёл иргэншил бvтээж "соёл-тvvхийн хэв маяг" болж чадна" гэж єгvvлсэн байдаг.
Данилевский энэ агуулгаар бvх ард тvмнvvдийг гурван хувилбарт хуваан : 1/ соёл -тvvхийн агуу их хэв маягуудыг бий болгосон тvvхийг эсрэгээр бvтээгчид, 21 єєрєє соёл иргэншлийг бvтээдэггvй, гэхдээ ганхсан соёл иргэншлийн мєхєлд "бурхны ташуур" байдлаар нєлєєлєн тэдгээрийн vлдэгдлийг шvvрдэж, анхдагч бvдvvлэг заваан байдалд оруулан тvvхийн тавцангаас арилдаг хvн, монгол,тvрэг зэрэг тvvхийг сєрєгєєр бvтээгчид, 3/ бvтээл оюун санаа нь ямар нэг шалтгаанаар эртний vедээ зогссон, гэхдээ бvтээлч ард тvмэн соёл иргэншлээ баяжуулахад ашиглах угсаатны материал болж єгдєг ард тvмэн, ястан гэж vзсэн байдаг. Энэ бvдvvвчээр бол Монголын тvрэмгий єнгєрсєн vе нь хоёрдугаар хувилбарт, харин энэ орон гаднын дарамтын объект болбол гуравдугаар хувилбарт хамаарахыг анзаарах нь хэцvv биш юм...

IB-1     B. Munkhtuul

Сvvлийн жилvvдэд Монголын тvvх, эрт дээр vеэс энд амьдарч ирсэн ард тvмнvvдийн соёлын єв, зан заншил, хэлэнд зориулсан шинжлэх ухааны утга зохиол эрчимтэй єсч байна. Нэгэн томоохон хотоос ч бага хvн амтай энэхvv орны тvvхийг дэлхийн шинжлэх ухаан сонирхож байгаа нь хэмжээ
далайцаараа зvйрлэшгvй их бєгєєд энэ нь олон учир шалтгаантай холбоотой. Нэгдvгээрт, Хvмvvсийн тогтвортой нийтлэг vvсэн хєгжих эх болсон Монголын тvvх нь єєрийн уг vндсээрээ эрт vетэй холбогдож, тvvнээс хойш ойрын болон холын хєршvvдийнхээ хувь заяанд нєлєєлсєн vр дагаврыг бий болгосон vйл явдлуудаар дvvрэн байдаг юм. Янз бvрийн цаг хугацаанд, янз, бvрийн хэлээр туурьвисан Монголын бичгийн дурсгалуудад зєвхєн єєрийн тvvхийг тєдийгvй, бусад олон ард тvмэн, улс гvрний тvvхийг єгvvлсэн байдаг.
Нєгєє талаас Европ болон Азийн олон орны эртний болон дундад зууны сурвалжуудад Монголын тухай, эндээс ирэгсдийн тухай багагvй дурдатгал байдаг. Жишээлбэл, Хятадын тvvх хоёр мянган жилийн турш Монголд юу болсон, энэ нь Хятадад яаж нєлєєлсєн тухай мэдээнvvдээр дvvрэн байдаг. Эдvгээ хэдэн арав зуун сая, тэр ч бvv хэл тэрбум хvн амьдран сууж буй эдгээр орнуудын заримынх нь хувьд дурдан буй vйл явдлууд нь тэдгээрийн єєрийнх нь тvvхээс илvv урт хугацааны vйл явц байх нь нэн элбэг. Ийм учраас орчин vеийн судлаачид энэхvv орныг сонирхож буй явдал нь Дэлхийн онгон цэвэр нэг буланг танин мэдэх жирийн сонирхлоос даван гардаг ба бодитойгоор бол бусад орон, дэлхийн тvvхийн амьдралд Монголын эзлэх байр суурийг ойлгон мэдэх зайлшгvй нєхцєлтэй холбоотой байдаг. Хоёрдугаарт, саяхан єнгєрсєн XX зуунд Монгол нь тvvхэн замын бэлчир дээр дахин гарч, дэлхийн улс тєрийн газрын зургийн хил хязгаарын єєрчлєлтєд нєлєєтэйгээ харуулж эхлэв.
Манж болон Оросын эзэнт гvрнvvд унасан, Японы тvрэмгийлэл ба ялагдал, "тємєр хєшгийг" татсан ба нээсэн, Зєвлєлт Хятадын коммунист холбоо задарсан, дараа нь ЗХУ - ын болон барууны vнэт зvйлс идэвхитэй нэвтэрсэн зэрэг нь соёл иргэншлийн болон геополитикийн янз бvрийн vнэлэмжvvдийг агуулагчдын ашиг сонирхол тухай бvрдээ шинэ эрч хvчээр мєргєлдєх, холилдоход хvргэж байна. XXI зуунд орсон одоо vед ч гэсэн Монгол нь эртний, дундад зууны болон XX зууны эхэн vед хэдхэдэн удаа давтагдсаны адилаар томоохон хєршvvдийн нємєр нєєлгєєс гарч байна. 1980 - 1990 - ээд оны зааг vеэс эхлэн Монгол нь тvvхчид болон олон улс судлаачдын анхаарлыг тvvхэн vйл явцын идэвхитэй бєгєєд бие даасан субъектын хувиар тэтах болсон бєгєєд Монголын сонголтоос олон судлаачдын Heartland буюу "дэлхийн зvрх" гэж тодорхойлдог бvс нутаг дахь геополитикийн нєхцєл байдал багагvй хэмжээгээр хамаарах юм.
Гуравдугаарт, Монгол нь Буддын ертєнцєд онцгой байр суурь эзэлдэг гэсэн баримт нь хэний ч эргэлзээг тєрvvлдэггvй. Тvvхэн жам ёсоор Монгол нь Тувдийн хилийн залгаа нутгуудын чанад дахь энэхvv шашны хойт салаа мєчир тархах гол тvшиц газар буюу буддизмын євєрмєц маягийн “Гуравдагч Рим" болсон байна. Ийм ч учраас тєр, шашны харилцаа энд бvрэн илэрдэг ба Монгол нь нийгэм ба засаглалын бvхий л системд нь буддизмын гэлэгвагийн сургууль хуваарьгуй ноёрхсон тvvхэн vе бvхий дэлхийн цорын ганц бие даасан улс болсон нь тохиолдлын хэрэг биш.Тvvнээс гадна "тэнхлэгийн vеэс" Монголын эзэнт гvрэн хvртэлх илvv алс vеvд дэх монголын тvшиц газрын ролийг тодорхойлохгvйгээр буддизмын дэлхийн шашны хувьд тархсан тvvх нь бvрэн биш болно. Энэ тvvх нь буддизмын дэг жаягт орон нутгийн бvтээлч чанараар баяжуулсан тєрийн зарчим,бєє мєргєлийн vлдэгдэл, домог, туульс, зан vйл, ёс заншил, ёс суртахууны болон эрхийн хэм хэмжээ зэргийг судлахгvй юм бол бас л бvрэн биш болно. Ийм учраас Монгол болон тvvний соёл, урлагийн дурсгалууд, бичмэл сурвалжууд, шашин ба тєрийн (тvvний дотор коммунист) шатлалын албан ёсны баримт бичгvvд зэрэг нь дэлхийн шашны тvvх, юуны ємнє буддизм болон тvvний vндсэн салаа мєчрийн тvvхийг сонирхогч хэн бvхний сонирхлыг асар ихээр татдаг.
Дєрєвдvгээрт, Монгол нь энэ утгаар ч гэсэн, бодит байдлаар ч гэсэн эрс ялгарлын орон мєн. Монгол нь vнэхээр хачин гайхалтай, олон юмтай адил байхын хамт тэдгээрээс, эн тvvний дотор тvvний том хєршvvд, дэлхийн єнцєг нь булангуудаас тэс єєр байдаг. Энэ чанар нь зєвхєн газар зvй, байгаль, уур амьсгал, нєєц баялгийг хамардаггvй (улсын нь хил нь далайгаас хамгийн их алслагдсан дэлхий дээрх " цорын ганц улс, дэлхийн газар зvйн бvс, ус хагалбарын болон хоног, улирал, жилийн цаг агаарын хэлбэлзлийн зарим дээд заагийн ємнєд, умард, дорно, єрнийн хилvvд авсаархан орон зайд хосолсон, нэг хvнд ногдох зарим чухал баялгийн нєєцєєр дэлхийд томд орох г. м.).
Монгол нь маш євєрмєц, юуны ємнє єнгєрсєн vеvд дэх тvvний тєвд янз бvрийн хэл, угсаатан, хот, тєрийн болон соёлын систем, аж ахуйн суурь хэвшлvvд сvлэлдэн оршиж байсан ба одоо ч гэсэн энд тєрт ёс, хотын соёл, нийгмийн эдийн засгийн бvх амьдрал нь газар тариаланд биш, нvvдлийн мал аж ахуйд суурилдаг. Монголын бvх тvvх, тvvний эзэнт гvрэн, хотод нvvдлийн нийгмийн уламжлал нэвт шингэсэн ба энд газар тариалан зєвхєн хааяа нэг л мэдэгдэм vvрэг гvйцэтгэж байсан.
Сансраас харахад ч энэхvv орны малчны заяагаар бvтсэн газар нутаг нь Орос болон Хятадын аж vйлдвэрийн хувьд эзэмшчихсэн хилийн бvсvvдийн дэргэд хурц толбо мэт харагддаг. Ийм эрс ялгарал нь газар зvй, экологи, эдийн засагч, социологич, угсаатан судлаач, нvvдэлчдийг судлаачид зэрэг янз бvрийн салбарын судлаачдын анхаарлын татахгvй байж чаддаггvй. Єєрийн хvрээлэн буй орнуудаас эрс ялгагдах геополитикийн байршил, эдийн засаг, нмйгмийнх нь хєгжлийн євєрмєц асуудлууд, тvvний экологи болон нєєц баялагт янз бvрийн орны удирдагчид, засгийн газрын байгууллагууд, олон улсын санхvvгийн болон хvмvvнлэгийн байгууллагууд, vндэстэн дамжсан корпорацуудын харц тєвлєрєєд байна.
Тавдугаарт, Монголыг эдvгээ сонирхох болсон нь энэхvv орон хэт удаан хугацаанд барууны судлаачид єргєн нэвтрэх явдлаас хаалттай байсан нєхцєл байдлаар идэвхижиж байна. XX зууны тvvхийн хувьд гэвэл тvvнд хамаарах олон чухал баримт бичгvvд зєвлєлтийн болон монголын судлаачдаас ч хvртэп хаалттай байсан юм. Тэдний хувьд коммунист ертєнцийн хvрээнээс хальсан олон бvтээлvvд хаалттай байлаа. Сvvлийн арваад жилд л хил хязгаар, олон хаалттай архивууд нээгдсэнээр алдсанаа нєхєх, Орос, Монгол, Барууны эрдэмтэд тvvхийн "цагаан толбыг" єргєн хоршиж судлах боломж бий боллоо.
Архивын нууцлагдсан баримт бичгvvдээс тухайлан зєвлєлт -хятадын коммунист эвслийн vvсэл, хєгжил, нуралт, єєрийнх нь дотоод эх vvсвэр илт ажиглагдах монголын коммунизмын онцлон шинжvvд зэргийн онцгой байр суурь зэргийг тодорхойлж болох байна. Тухайн цаг vед Монголын эзэнт гvрнээс шинэчлэгдсэн монгол, хятад, ислам болон оросын нийтлэгvvд "хагаран гарсны" нэгэн адилаар єнєє vед коммунист vзэл суртлаар нэгдсэн тэрхvv орон зайнаас Хамтын нийгэмлэгийн орнууд, Монгол, Хятад улсууд бvхий шинэ Орос орон гарч ирж байна.
XX зууны "цагаан толбыг" эцэслэн арилгах нь эрт хэрэг авч чухамхvv тэдгээрийг хариултад коммунист єнгєрсний олон оньсого нуугдан буй монголын тvvхийн дотоод сэдэл, утга учир, хєдєлгєгч хvчний тухай тулгуур асуудлууд байгаа болно. Янз бvрийн улс орнуудад, Монголын тухай утга зохиолын хvчирхэг урсгал бий болсны vндсэн шалтгаанууд нь ерєнхийдєє ийм байгаа юм. Ийм цєєн хvн амтай мєртлєє соёл, тvvхийнх нь талаар тийм их бичсэн єєр улс орныг хайх нь хэцvv гэсэн баримт нь л дэлхий болон дэлхийн тvvхэн дэх Монголын байр суурийг судлахын ач холбогдлыг харуулж байна.
Энэ асуудлыг судлагч тvvхчдийн янз бvрийн хандлагуудын дотроос миний бодлоор хамгийн хэтийн тєлєвтэй нь соёл иргэншлийн хандлага болно. Дэлхийн тvvхэн дэх Монголын зам нь vнэхээрийн урт, хурц, онцлог бєгєєд тvvнийг тусгай, бие даасан соёл иргэншлийн эх орон гэж хvлээн зєвшєєрєхийг улам их шаардаж байгаа мэт олон ард тvмний хувь заяанд гvн гvнзгий ул мєрєє vлдээжээ. Гэвч єнєєдєр нарийн мэргэжлийн тvvхч судлаачид (юуны ємнє хятад, тєвд, зєвлєлт, монгол судлаачид) Монголыг тvvний хvрээллийн эрс ялгарлын суурь дэвсгэр дээр тусгайлан судлахыг хvлээн зєвшєєрч байхад тvгээмэл тvvхийн онолчид тvvний бие даасан нийгэм, соёлын нийтлэгийн євєрмєц байдлыг бvр мєсєн vгvйсгэх нэн зєрчилтэй нєхцєл байдал бий болоод байна. Ийм байдал нь Монголыг дэлхийн хамтын нийгэмлэгийн гишvvн байдлаар авч vзэх тvvх судлалын уламжлал
байхгvйгээс болсон юм. Тvvхийн олон онолчдын хувьд Монгол нь соёл иргэншил гэдэг ойлголтод оруулдаг уг утга санааны эерэг ямар нэг зvйл мэт, сайндаа л гэхэд соёл иргэншлийн, урсгал нэвтрэх идэвхигvй объект мэт байдаг. Энэ vзэл бодол оросын сэтгэгч, орчин vеийн соёл иргэншлийн онолыг vндэслэгч, "Орос ба Еврол" хэмээх алдартай номыг зохиогч Н. Я. Данилевскийн (1822-1885) "тvvх-соёлын хэв шинжийн" концепцид аль хэдийн байдаг. Н. Я. Данилевскийн байр суурийг базаж, орчин vсжvvлсэн, єєрєєр хэлбэл бvтээлчээр баяжуулсан хэлбэрээр америкийн нэрт социологич, тvvхийн онолч, хилийн чанад дахь оросын тєлєлєгч П.А.Сорокин ( 1889 - 1968 ): "Цєєн тооны ард тvмэн л агуу их соёл иргэншил бvтээж "соёл-тvvхийн хэв маяг" болж чадна" гэж єгvvлсэн байдаг.
Данилевский энэ агуулгаар бvх ард тvмнvvдийг гурван хувилбарт хуваан : 1/ соёл -тvvхийн агуу их хэв маягуудыг бий болгосон тvvхийг эсрэгээр бvтээгчид, 21 єєрєє соёл иргэншлийг бvтээдэггvй, гэхдээ ганхсан соёл иргэншлийн мєхєлд "бурхны ташуур" байдлаар нєлєєлєн тэдгээрийн vлдэгдлийг шvvрдэж, анхдагч бvдvvлэг заваан байдалд оруулан тvvхийн тавцангаас арилдаг хvн, монгол,тvрэг зэрэг тvvхийг сєрєгєєр бvтээгчид, 3/ бvтээл оюун санаа нь ямар нэг шалтгаанаар эртний vедээ зогссон, гэхдээ бvтээлч ард тvмэн соёл иргэншлээ баяжуулахад ашиглах угсаатны материал болж єгдєг ард тvмэн, ястан гэж vзсэн байдаг. Энэ бvдvvвчээр бол Монголын тvрэмгий єнгєрсєн vе нь хоёрдугаар хувилбарт, харин энэ орон гаднын дарамтын объект болбол гуравдугаар хувилбарт хамаарахыг анзаарах нь хэцvv биш юм...

IB-1     B. Munkhtuul